Missouri

State of Missouri Stato di Usa Monto Taum Sauk, la maxim alta dil stato. Chefurbo Jefferson City Maxim granda urbo Kansas City Oficala linguo o lingui: Angla Surfaco 180 545 km² Habitanti Denseso di habitantaro 6 154 913 (2020) 2150 hab./km² Guvernisto Mike Kehoe (R) Fondita o kreita 10ma di agosto 1821 Posto-kodexo abreviuro MO Horala zono UTC-6 (UTC-5 dum somero) TNP (yaro) USD 332 088 milioni (2019) Reto www.mo.gov

Missouri (pronuncez: misuri) esas Usana stato. Ol havas kom vicini Iowa norde, Illinois este, Kentucky e Tennessee sud-este, Arkansas sude, Oklahoma sud-weste, Kansas weste, e Nebraska nord-weste.

La historio di Misouri komencis cirkume 12 mil yari ante nun, kande la regiono habitesis da paleoindijeni*. Arkeologiala exkavi montras ke vali di riveri habitesis kontinue dum adminime 7 mil yari. Cirkume yaro 1000, aparis tale nomizita "kulturo Misisipiana", qua konstruktis ter-amasi kun religiala, sociala e politikala intenci. Kande Europani arivis en la regiono, ol habitesis da le Osage e Misouria, tribuo del etnio Sioux.

La nuna Missouri exploresis unesmafoye en 1673 da Louis Jolliet e Jacques Marquette, Franci veninta de Kanada. Li trovis tribui Sioux ed Algonquinana, e nomizis la regiono Louisianne. La koloniigo komencis cirkume 1732, kande li fondis la nuna Sainte-Geneviève.

Quale la cetera Franca kolonio Louisianne, Missouri kompresis de Francia en 1803. En 1818, Missouri pregis divenar Usana stato. Por finar disputi se la stato povus adoptar sklaveso o ne, kreesis en 1820 tale nomizita "konvenciono di Missouri": Missouri divenis stato ye la 10ma di agosto 1821 permisinta sklaveso, kambie Maine anke divenis stato sen sklaveso. Anke proskriptesis sklaveso en la cetera teritorio Louisianne norde de paralelo 36°30'. En 1860, sklavi reprezentis 9,8% de la tota habitantaro di Missouri.

En 1860, Claiborne Fox Jackson, qua simpatiis kun sudala stati, elektesis kom guvernisto. En mayo 1861, trupi del Uniono siejis e kaptis kampeyo di milicani favorebla a separo de Usa, produktinta 28 morti. L maxim multa kombati en la stato dum Usana interna milito esis guerilomiliti. En 1863, federala guvernerio kreis Generala Ordino #11, qua evakuis rezidinti di westala komtii (exemple Jackson, Cass e Bates) por preventar suporto a gerileri. En januaro 1865, statala dekreto abolisis sklaveso en la stato, ante ratifiko di la 13ma Emendo. Pos finir la milito, radikala politikisti de Republikana partiso aprobis nova konstituco por la stato, qua negis voto-yuro a ti qui suportis Kunfederiti, e samatempe atraktis enmigrinti Europana.

Dum la fino dil 19ma yarcento, industriizo kreskis en Missouri, e ferovoyi expansesis e remplasis fluviala navigado. Kansas City e Saint Louis divenis granda urbi. En 1904, Joseph Folk divenis guvernisto e probis modernigar lokala guvernerio. Dum l'unesma mondomilito, Missouri furnisis multa soldati ad Usan armeo, malgre ke komunitati di Germani ed Irlandani preferis neutreso. Generalo John J. Pershing, naskinta en Missouri, komandis Usana trupi en Europa.

Malgre l'ekonomiala kresko dum la yari 1920a, Missouri duris dependar de agrokultivo. L'ekonomiala krizego di 1929 afektis multe l'ekonomio: plua kam 300 banki bankrotis, e chomeso kreskis. Sikesi e plago di lokusti plumaleskis la situaciono en rural arei. Missouri rekuperis su kun la kreo di New Deal e suporto federala. Dum la duesma mondomilito plua kam 450 mil civitani de la stato servis Usan armeo. Samatempe, l'industrio prosperis. En 1945, Harry S. Truman, ex-senatano de Missouri, divenis la 33ma prezidanto di Usa.

Progreso en yur-egaleso por negri en Misouri esis lenta. En 1948, tale nomizita "kazo Shelley v. Kraemer", qua originis en Saint Louis koaktis la Supera Korto decidar kontre restrikti pri loko di rezido por negri. La diskriminaco en skoli finis erste en 1954, kande judiciesis kazo Brown kontre Board. Lego qua proskriptis diskriminaco en publika loki aprobesis erste en 1965. En 1968, inauguresis monumento Gateway Arch, qua simbolizas la surnomo dil stato, "pordo por la westo", inauguresis en Saint Louis.

Dum la 21ma yarcento, l'ekonomio dil stato duris diversigar su. Malgre diminutato en l'industrio, la sektoro di servadi, inkluzite medicino, eduko e turismo, kreskis.

La stato povas dividesar en tri regioni. Norde de rivero Missouri, existas kolini konsistanta ek depozaji de la lasta glacial epoko. Sude del stato jacas fiziografiala regiono nomizita "Ozarks", konsistanta ek tale nomizita montaro Saint Francois. Parto ek la sulo di ca regiono konsistas ek kalkopetro e havas multa kaverni. An la sud-estal extremajo dil stato jacas tale nomizita Missouri Bootheel, konsistanta ek basa tereni proxim fluvio Mississippi. Ca lasta regiono esas multe povra, e lua precipua ekonomial agado esas agrokultivo.

La dominacanta klimato dil stato esas humida kontinentala, kun koldeta, kelkafoye multe kolda vintri, e someri varma, humida e pluvoza. Sen alta monti por modifikar lua klimato, Missouri afektesas ambe da kolda aero del Arktiko e da varma e humida aero suflanta de la gulfo di Mexikia.

La precipua riveri dil stato esas Missouri, St. Francis e White.