Vermont
| Vermont | |
|---|---|
 Bayrak  Mühür | |
.svg) | |
| Ülke |  Amerika Birleşik Devletleri |
| Başkent | Montpelier |
| En büyük şehir | Burlington |
| İdare | |
| • Vali | Phil Scott (Cumhuriyetçi (R)) |
| • Vali vekili | John Rodgers (Cumhuriyetçi (R)) |
| • Üst meclis | Vermont Senatosu |
| • Alt meclis | Vermont Temsilciler Meclisi |
| • ABD Senatörleri | Bernie Sanders (I) Peter Welch (D) |
| Yüzölçümü | |
| • Toplam | 24906 km² |
| • Kara | 23.955 km² (9.249 mil²) |
| • Su | 951 km² (367 mil²) |
| Rakım | 300 m |
| En yüksek nokta | 1.339 m (4.393 ft) |
| En alçak nokta | 29 m (95 ft) |
| Nüfus (2024)[1] | |
| • Toplam | 648.493 |
| • Yoğunluk | 27,1/km² |
| Zaman dilimi | UTC-05.00 (Doğu Zaman Dilimi) |
| • Yaz (YSU) | UTC-04.00 (Doğu Zaman Dilimi) |
| ISO 3166 kodu | US-VT |
Resmî site vermont.gov | |
Vermont, ABD’nin kuzeydoğusundaki New England bölgesinde yer alan, denize kıyısı olmayan bir eyalettir; New England içinde kıyısı olmayan tek eyalet olarak anılır.[2]
Vermont; güneyde Massachusetts, doğuda New Hampshire (sınırın büyük kısmı Connecticut Nehri boyunca), batıda New York (kuzeybatıda Champlain Gölü iki eyaleti uzun bir hat boyunca ayırır) ve kuzeyde Kanada’nın Québec eyaleti ile komşudur.[3]
Eyaletin adı, Fransızca vert (yeşil) ve mont (dağ) kelimelerinden türetilmiş olup “yeşil dağ(lar)” anlamına gelecek şekilde kullanılagelmiştir; adlandırmanın Thomas Young ile ilişkilendirildiği ve 1777'de yazılı kullanımına dair belgeler bulunduğu belirtilir.[4]
Vermont'un başkenti, eyaletin en büyük kenti olan Burlington değil, Montpelier’dir. Montpelier’in 1805’te başkent olarak seçildiği; seçimde daha merkezi konum, “tarafsız” kabul edilme ve Eyalet Meclis Binası için yerel katkılar gibi gerekçelerin öne çıktığı aktarılır.[5] Montpelier, 2020 sayımında 8.074 nüfusla ABD'nin nüfusça en küçük eyalet başkentidir.[6]
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]Vermont yöresinde Avrupalılar gelmeden çok önce Abenakiler ve komşu halklar yaşıyordu.[7] Fransız kâşif Samuel de Champlain 1609'da Champlain Gölü’ne ulaştı.[3] Fransızlar 1666’da Isle La Motte’ta Fort Sainte Anne’i kurdu.[8]
1760’larda New York ile New Hampshire’ın arazi hibeleri çakışınca “New Hampshire Grants” krizi büyüdü; 1770'te Green Mountain Boys adlı milis örgütlendi.[9]
Vermontlular 1777'de fiilen bağımsız bir yönetim kurdu; aynı yıl kabul edilen anayasanın dönemi için sıra dışı biçimde köleliğe karşı hükümler içerdiği ve oy hakkını genişlettiği belirtilir.[10] Vermont 4 Mart 1791'de ABD'ye 14. eyalet olarak katıldı.[11]
Amerikan İç Savaşı’nda (1861-1865) Vermont, Birlik (Union) ordusuna kişi başına yüksek oranlarda asker verdiği belirtilen eyaletlerdendir; savaş boyunca 34.000’den fazla Vermonter’ın hizmet ettiği ve toplam kayıpların 5.000’i aştığı aktarılır.[12]
Savaşın Vermont toprağına doğrudan yansıdığı en belirgin olaylardan biri 19 Ekim 1864’teki St. Albans Baskınıdır; Kanada’dan gelen Konfederasyon baskıncılarının bankaları soyduğu ve olayın sınır ötesi diplomatik/adalet tartışmaları doğurduğu belirtilir.[13]
Coğrafya ve iklim
[değiştir | kaynağı değiştir]Appalaş Dağları sisteminin bir parçası olan Green Dağları (Green Mountains) eyaletin omurgasını oluşturur.[3] Eyaletin en yüksek noktası Mount Mansfield’tır (1.339 m).[14] Vermont’un yalnızca yaklaşık %15’inin düz ve verimli araziden oluştuğu belirtilir.[3]
Vermont’ta iklim genel olarak “nemli karasal” özellikler gösterir; yükselti ve enleme bağlı olarak sıcaklıklar eyalet içinde belirgin biçimde değişebilir.[3] Eyalet genelinde doğrulanmış sıcaklık uç değerleri arasında −50 °F (−45,6 °C) ile 30 Aralık 1933'te Bloomfield'da ölçülen rekor düşük ve 107 °F (41,7 °C) ile 7 Temmuz 1912'de Vernon'da ölçülen rekor yüksek değerler yer alır.[15]
Demografi ve kültür
[değiştir | kaynağı değiştir]ABD Nüfus Bürosu tahminlerine göre Vermont'un nüfusu 1 Temmuz 2024 itibarıyla 648.493'tür.[1] Aynı kaynakta nüfusun %93,2'si “White alone”, %91,0'ı ise “White alone, not Hispanic or Latino” olarak verilir.[1]
Kültürel olarak Vermont, New England'ın “Yankee” mirasıyla ilişkilendirilse de, 19. yüzyıldan itibaren Québec kaynaklı Fransız Kanadalı göçü ve “Franco-American” olarak anılan nüfus eyalet kimliğinde kalıcı bir iz bırakmıştır.[16]
Sanayi ve taş ocaklarıyla bağlantılı göç dalgaları içinde İtalyanların özellikle Barre çevresindeki granit endüstrisinde öne çıktığı belirtilir.[17]
Rutland County’deki mermer endüstrisi ise özellikle West Rutland ve çevresinde Polonya kökenli yerleşimle bağlantılıdır.[18]
Nüfus
[değiştir | kaynağı değiştir]| Yıl | Nüfus | ±% | Not |
|---|---|---|---|
| 1790 | 85.425 | - | Sayım[19] |
| 1800 | 154.465 | +80,8% | Sayım |
| 1810 | 217.895 | +41,1% | Sayım |
| 1820 | 235.981 | +8,3% | Sayım |
| 1830 | 280.652 | +18,9% | Sayım |
| 1840 | 291.948 | +4,0% | Sayım |
| 1850 | 314.120 | +7,6% | Sayım |
| 1860 | 315.098 | +0,3% | Sayım |
| 1870 | 330.551 | +4,9% | Sayım |
| 1880 | 332.286 | +0,5% | Sayım |
| 1890 | 332.422 | +0,0% | Sayım |
| 1900 | 343.641 | +3,4% | Sayım |
| 1910 | 355.956 | +3,6% | Sayım |
| 1920 | 352.428 | −1,0% | Sayım |
| 1930 | 359.611 | +2,0% | Sayım |
| 1940 | 359.231 | −0,1% | Sayım |
| 1950 | 377.747 | +5,2% | Sayım |
| 1960 | 389.881 | +3,2% | Sayım |
| 1970 | 444.732 | +14,1% | Sayım |
| 1980 | 511.456 | +15,0% | Sayım |
| 1990 | 562.758 | +10,0% | Sayım |
| 2000 | 608.827 | +8,2% | Sayım[19] |
| 2010 | 625.741 | +2,8% | Sayım[1] |
| 2020 | 643.077 | +2,8% | Sayım[1] |
| 2023 | 647.464 | +0,7% | Tahmin (1 Temmuz)[20] |
| 2024 | 648.493 | +0,2% | Tahmin (1 Temmuz)[1] |
| 2025 | - | - | ABD Sayım Bürosu “Vintage 2025” eyalet toplamı yayımlanınca güncellenir.[21] |
Ekonomi
[değiştir | kaynağı değiştir]Mandıracılığın temel tarımsal etkinlik olduğu Vermont'ta, turizm önemli ekonomik faaliyetlerdendir. Mermer, granit, akçaağaç şurubu üretimi ve arduvaz madenciliği de eyalet ekonomisinde yer tutar.[3]
Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b c d e f "U.S. Census Bureau QuickFacts: Vermont". census.gov. Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "Vermont State Profile and Energy Estimates". eia.gov. U.S. Energy Information Administration. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ a b c d e f "Vermont". britannica.com. Encyclopaedia Britannica. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ ""Vermont" Adının Kökeni (Vermont Historical Society)" (PDF). vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "Why is Montpelier the Capital?". montpelier-vt.org. City of Montpelier. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "U.S. Census Bureau QuickFacts: Montpelier city, Vermont". census.gov. Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "Abenaki Traditions (Lake Champlain adlandırmaları dâhil)". vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "Fort Sainte Anne". vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "The Green Mountain Boys". vermonthistoryexplorer.org. Vermont History Explorer. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "Freedom & Unity: The Republic of Vermont". vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "States in the Senate: Vermont". senate.gov. United States Senate. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "Freedom & Unity: The Civil War". vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "The Raid on St. Albans". vermonthistory.org. Vermont Historical Society. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "Mount Mansfield". britannica.com. Encyclopaedia Britannica. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "State Climate Extremes Committee (Vermont)". ncei.noaa.gov. National Centers for Environmental Information (NOAA). Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "French Canadian Immigration to Vermont and New England" (PDF). vermonthistory.org. Vermont History (Vermont Historical Society). Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "Work in the Granite Industry (Barre Italian Life 1890–1920)". digitalvermont.org. DigitalVermont. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "Parish History". westrutlandcatholic.org. St. Bridget & St. Stanislaus Parishes. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ a b "Vermont Resident Population and Apportionment of the U.S. House of Representatives" (PDF). census.gov. Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "2025 Fiscal Facts Booklet (Demographics)" (PDF). ljfo.vermont.gov. Vermont Joint Fiscal Office. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
- ^ "State Population Totals and Components of Change: 2020-2024". census.gov. Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026.
