Umbraculum

Umbraculum – (łac. zasłona od słońca, od umbra - cień)^[1].

W średniowiecznych pontyfikałach termin ten odnosił się do cyborium ołtarzowego^[2].

Następnie oznaczał zasłonę, rodzaj parawaniku służącego do przysłaniania hostii umieszczonej w monstrancji podczas kazania głoszonego w ramach Gorzkich Żalów lub mszy odpustowej^[2]. Parawanik ten często był wykonany z białego, lekko przeźroczystego jedwabiu, oprawiony w ozdobne ramy^[3]  lub w kształcie małej chorągwi wysokiej na 1 m i szerokiej na 0,5 m. Materiał był ozdabiany symbolami eucharystycznymi, przedstawieniami aniołów, czasami kamieniami ozdobnymi, zakończony frędzlami^[1][4]. Zasłona nie jest już stosowana podczas wystawiania Najświętszego Sakramentu^[2].

Jest to też część papieskich insygniów; żółto-czerwony parasol zapewniający papieżowi cień. Znajduje się współcześnie w bazylikach na całym świecie - jego posiadanie było przywilejem bazylik mniejszych. Gdy papież odwiedza bazylikę, umbraculum jest otwierane.

W momencie ogłoszenia Sede vacante Stolica Apostolska zaleca, aby wszystkie bazyliki mniejsze na świecie podkreśliły tę nieobsadzoną stolicę poprzez otwarcie swoich umbraculi^[5] .

Umbraculum jest także umieszczane w herbach, np. stanowi element papieskiego herbu, a podczas trwania sede vacante znajduje się także w herbie kamerlinga.

W grudniu 2019 podczas ratunkowych prac budowlanych w gdańskiej bazylice św. Mikołaja odnalezione zostało umbraculum o wysokości (z drzewcem) prawie 390 cm i rozpiętości 235 cm, otrzymane w 1929 od papieża Piusa XI i uznawane po 1945 za zaginione^[6].

• 
  Godło Stolicy Apostolskiej w czasie sede vacante.
• 
  Herb kamerlinga (który jest arcybiskupem)
• 
  Herb rodziny Gonzaga

• Bogusław Nadolski: Leksykon Liturgii. 2006.
• Sztuka świata. Słownik terminów tom 18. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013. ISBN 978-83-213-4727-1.
• Krystyna Kubalska-Sulkiewicz, Monika Bielska-Łach, Anna Manteuffel-Szarota: Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-12365-9.
• Symboliczny znak sede vacante - Bazylika Mariacka w Krakowie. mariacki.com. [dostęp 2025-04-05]. (pol.).
• Umbraculum. muzeumdiecezjalne.pl. [dostęp 2025-04-05]. (pol.).

• p
• d
• e

Liturgia rzymska Kościoła katolickiego

obrzędy liturgiczne	msza Novus Ordo Missae klasyczny ryt rzymski inne obrzędy sakramentów chrzest bierzmowanie sakrament pokuty i pojednania namaszczenie chorych sakrament święceń sakrament małżeństwa inne liturgia godzin sakramentalia
paramenty liturgiczne	kielich patena puszka (cyborium) kustodia melchizedek monstrancja konopeum naczynie na krzyżmo waskulum ampułki trybularz (kadzielnica) łódka aspersorium kropidło dzwonki mszalne tintinnabulum baldachim umbraculum sztandar procesyjny feretron relikwiarz krzyż procesyjny
księgi liturgiczne	mszał rytuał pontyfikał brewiarz ewangeliarz lekcjonarz kolektarz graduał antyfonarz martyrologium psałterz sakramentarz agenda liturgiczna rubrycela
bielizna kielichowa	korporał palka puryfikaterz ręczniczek welon kielichowy bursa
szaty liturgiczne	humerał alba cingulum manipularz (sudarium) tunika (tunicella) stuła dalmatyka ornat kapa (pluwiał) pierścień pektorał pastorał mitra paliusz welon naramienny (tuwalnia)
strój chórowy	sutanna koloratka biret komża rokieta mucet piuska habit coculla
szaty papieskie	Pierścień Rybaka camauro subcinctorium falda fanon mantum tiara
powiązane pojęcia	ogólne wprowadzenie do mszału rzymskiego rok liturgiczny kolory liturgiczne nabożeństwa